رویین پاکباز به تنهایی بار یک نهاد را به دوش کشیده است
Tuesday, October 25, 2016

سومین نشست از سلسله نشست های کتابخوان هنر در خانه هنرمندان ایران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی خانه هنرمندان ایران، در ادامه سلسله نشست های کتابخوان هنر یکشنبه 2 آبان نشست نقد و بررسی کتاب «دایره المعارف هنر» اثر رویین پاکباز در تالار استاد شهناز خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در این نشست محمد منصور هاشمی، ایمان افسریان و مجید اخگر به بیان دیدگاه های خود در خصوص این کتاب و کارنامه رویین پاکباز پرداختند.
نخستین سخنران این مراسم هاشمی بود که به سنت دایره المعارف نویسی در جهان اشاره کرد و گفت: دایره ‌المعارف علاوه بر یک فیزیک خاص، دارای یک متافیزیک خاص نیز است. دایره ‌المعارف‌ها به وجود آمدند تا علم بشر را در یکجا کنار هم جمع‌آوری کنند. اما  امروز می‌دانیم علم مطلقی وجود ندارد و نمی‌توان تمام علم بشری را در یک قالب جمع‌آوری کرد. براین اساس متافیزیک دایره المعارف نویسی تغییر کرد و می‌توان متافیزیک قبلی را «علم محور» و متافیزیک جدید را «مخاطب محور» عنوان کرد. امروز دیگر دایره ‌المعارف نویسان دنیا نه به دنبال جمع‌آوری اطلاعات در مورد یک موضوع بلکه به دنبال نوشتن کتاب‌های راهنما برای مخاطبان مختلف هستند؛ کتاب‌هایی که بتواند پاسخ ابتدایی سؤال‌های آن‌ها را بدهد.
وی ادامه داد: اما اکثر دایره ‌المعارف‌های امروز در ایران همچنان بر اساس همان متافیزیک قدیمی «علم محور» تهیه می‌شود. پس می‌بینیم پروژه‌ های دایره المعارف نویسی دولتی ما سال‌های سال است که آغاز شده‌اند و تا سال‌های سال هم ادامه دارند. این دایره ‌المعارف‌ها معمولاً مجلدات زیادی دارند و می‌خواهند تمام علوم موجود در حوزه‌های مختلف را در یک دایره ‌المعارف جمع کنند. یکی از محاسن «دایره‌ المعارف هنر» این است که نویسنده آن با متافیزیک قدیمی کار نکرده و دایره ‌المعارفی مخاطب محور نوشته ‌است. مهم‌ترین ویژگی این دایره ‌المعارف، زنده‌ و پویا بودن آن است؛ اکثر دایره‌ المعارف‌ها در ایران برای پرهیز از ایجاد مشکل با هنرمندان هم عصر خود، یا افرادی را مدخل می‌کنند که فوت کرده باشند و یا شرط زمانی برای آن می‌گذارند. اما در دایره ‌المعارف پاکباز این اشکال وجود ندارد و هر هنرمندی از سال 1377 به قبل در این حوزه کار کرده، مدخل دایره المعارف است و از این ‌جهت اثری زنده و پویا به حساب می آید.
هاشمی افزود: این دایره‌ المعارف دارای قابلیت استخراج کتاب‌های راهنما در موضوعات مختلف است. این سنت در میان غربی‌ها وجود دارد که وقتی دایره المعارفی پدید می آید، از دل آن کتاب‌های دیگری نیز برای مخاطبان مختلف منتشر می شود. ضمن اینکه این اثر تنها به هنرمندان نپرداخته، بلکه سایر فعالان عرصه های هنری را  نیز در مدخل های خود جا داده است. ارائه دو بخش تاریخ ‌نگاری و مضمون ‌شناسی در جلد سوم کتاب نیز از بخش‌های پرکاربرد این اثر است.

هاشمی در پایان گفت: ارائه برخی اطلاعات اضافه غیر مرتبط با موضوع هنر، اعلام موضع صریح نویسنده در موضوعی خاص به‌ عنوان یک حکم و پراکندگی و عدم ترتیبی مشخص در مدخل گزینی برخی از اشکالات وارد به این دایره‌ المعارف است که در ویرایش بعدی مدخل گزینی‌ ها می‌ تواند از جهاتی دقیق ‌تر صورت پذیرد. اما هیچ کدام از اینها چیزی از ارزش و اهمیت این کار بزرگ کم نمی کند. امیدوارم مدام ویرایش‌های به ‌روزی از این اثر عرضه شود تا بتوانیم یک دایره‌ المعارف زنده در کشور داشته باشیم.
در ادامه ایمان افسریان در خصوص فعالیت های پاکباز گفت: رویین پاکباز از سال 1343 به همراه تعدادی دیگر از افراد، تالار قندریز را راه ‌انداختند و سعی کردند در آن آثاری را نمایش دهند که به نظرشان سالم ‌تر و درست‌ تر است. تنها افرادی که توانستند تا سال 1356 این کار را ادامه دهند، پاکباز و جودت بودند. پاکباز اولین کسی بود که توانست نشریه ‌ای در حوزه هنرهای تجسمی منتشر کند که به‌نوعی می ‌توان آن را پدر جد نشریه ‌ای مانند حرفه هنرمند دانست. او اولین کسی بود که در حوزه هنر جدید به ثبت اطلاعات و ایجاد آرشیو اقدام کرد و با درک لزوم تهیه و ترجمه مطالب نظری و تئوری، آموزش تاریخ هنر را در دانشگاه‌ها پایه گذاری کرد.

وی اضافه کرد: تجربه سال‌ ها تدریس موجب شد وی از همان سال ‌های ابتدایی تدریس، به لزوم تهیه یک دایره‌ المعارف جامع در حوزه هنر فکر کند. چراکه با مشکلات فراوانی مانند عدم وجود تعاریف مشترک در بسیاری از مباحث و همچنین اسامی متعدد ارائه‌ شده از هنرمندان خارجی در متون مختلف رو‌برو بود. پاکباز با پیشنهاد موسایی توانست این امر را محقق کند. پروژه ای که عملی کردن آن نیازمند هشت سال کار مداوم و سخت بود. فراموش نکنیم افراد دیگری هم در طول این سال ‌ها کوشیدند دایره المعارف هنر منتشر کنند و از حمایت‌های نهادهای دولتی نیز برخوردار بودند، اما هیچکدام از پس این کار بر نیامدند.
افسریان ادامه داد: عملی شدن این پروژه پژوهشی حاصل 50 سال فعالیت مداوم و مستمر رویین پاکباز است. در همه جای دنیا تهیه چنین دایره المعارف‌هایی یک کار گروهی محسوب می شود، اما دایره ‌المعارف هنر حاصل کار فردی پاکباز است. اگرچه در ویرایش بعدی افراد دیگری نیز کمک کردند، اما بازهم بار اصلی تهیه این اثر بر دوش پاکباز بوده است. یکی از مهم ‌ترین موضوعات مورد توجه پاکباز، ایجاد یکپارچگی در تلفظ اسامی بود که گاهی آنقدر تفاوت در متون مختلف وجود داشت که تشخیص هنرمندان دشوار می ‌شد. راه‌حلی که او در این مورد بکار بست این بود که اسامی را بر اساس نوع تلفظ در محل تولد هنرمند و به همان زبان انتخاب کند.
وی در پایان گفت: پردردسرترین و بحث‌برانگیزترین بخش در پدید آوردن این اثر، بخش هنر ایران بود. چرا که پاکباز تصمیم گرفت اطلاعات هر فردی را که تا پیش از سال 1377 فعالیت هنری داشته در این اثر جمع ‌آوری کند که کار بسیار دشواری بود؛ از اکثر این افراد اطلاعات درست و صحیح در دسترس نبود و گاهی ادعاهایی وجود داشت که صحت آن نیازمند تحقیقات بسیاری بود. صفحه ‌آرایی و کتاب‌ آرایی این دایره ‌المعارف نیز کاری طاقت‌فرسا بوده است؛ جمع‌ آوری تصاویر برای دایره ‌المعارف در شرایطی که اینترنت وجود نداشت و تصاویر در دسترس نبود، کاری بسیار طاقت‌فرسا بود و تمام مراحل آن به‌ صورت دستی انجام شد.
سخنران پایانی این مراسم مجید اخگر بود که ضمن تمجید از این اثر گفت: یکی از ویژگی‌ های دایره‌ المعارف این است که در دوره‌های مختلف روزآمد و اصلاح شده و با تحولات جامعه پیش رود. در واقع یک ‌نهاد بزرگ باید متولی این حرکت پژوهشی می ‌شد، نه یک شخص و یا یک ناشر خصوصی، و وقتی چنین اتفاقی می‌افتد، اثر نیز خالی از اشکال نخواهد بود؛ به عنوان مثال در دایره المعارف هنر وزن نقاشی بیشتر از وزن سایر رشته‌ ها است، بطوری ‌که می توان عنوان آن را دایره المعارف نقاشی گذاشت. زمانی که آن را دایرة‌ المعارف هنر می نامیم، انتظار می‌رود نوع توزیع کم و کیفی متن و تصویر منصفانه باشد.

وی در پایان گفت: بحث تاریخ ‌شناسی و مضمون ‌شناسی در جلد سوم این کتاب، ایده بسیار خوب و مفیدی است که در ویرایش جدید به این مجموعه افزوده شده است. اما در مداخلی که در قالب مقاله در این جلد آمده، نقشه ‌ای کلی از تاریخ هنر کشورها ارائه نشده و به نوعی در پرداختن به جزئیات، کلیت موضوع ازدست ‌رفته است. گویا مهم ‌ترین دغدغه این بوده که تنها از همه این کشورها اسم برده شود. جا دارد در نشستی دیگر به فعالیت 50 ساله رویین پاکباز ‌بعنوان پروژه یک‌عمر پرداخته شود و بتوانیم با یک‌ فاصله زمانی و تأمل بیشتر، به شکل مفصل به این موضوع بپردازیم.