حاتم قادری: تاثیر فیلم «گاو» در فضای روشنفکری غیر قابل انکار است.
Saturday, November 26, 2016

نشست نقد و بررسی کتاب «روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» در خانه هنرمندان ایران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی خانه هنرمندان ایران، نشست نقد و بررسی کتاب «روشنفکران رذل و مفتش بزرگ» اثر داریوش مهرجویی چهارشنبه 3 آذر در محل خانه هنرمندان ایران برگزار شد.
در ابتدای این نشست «مجتبی گلستانی» نویسنده و منتقد ادبی با اشاره به اهمین نقش مهرجویی در سینمای ایران گفت: داریوش مهرجوبی نخستین کسی است که سینمای ایران را به جهان معرفی کرد او با ساخت فیلم گاو این معارفه را انجام داد و مورد استقبال زیادی قرار گرفت. سینمای مهرجویی را می توان به چهار دوره قبل از انقلاب، بعد از انقلاب، اوایل دهه 70، و دهه 80 به بعد تقسیم کرد.
وی افزود: در سینمای قبل از انقلاب مهرجویی مقاطع تاریخی همچون انقلاب سفید شاه و ملت به چالش کشیده شده بود و در آثار آن دوران وی، شخصیت هایی نقش بازی می کردند که خودشان نویسنده بوده اند. مهرجویی در آثار پیش از انقلابش طعنه‌هایی به اختناق پهلوی زده است و سینمای بعد از انقلاب وی نیز طبقات اجتماعی را به تصویر کشیده است.
گلستانی در بخش دیگری از صحبت های خود گفت: مهرجویی هنرمند و اهل فلسفه بوده و سابقه نوشتاری پرباری داشته است. او به عرفان و نیاز به التیام و آرامش که جوانان پس از انقلاب و جنگ تحمیلی داشتند، پرداخت.
گلستانی با اشاره به نقد روشنفکری از سوی مهرجویی گفت: مهرجویی مفهوم روشنفکر را در سینمای قبل از انقلاب به شدت زیر سوال برده و در زمانه ای که برخی معتقد بودند که عبور از بحران ها فقط با بومی گرایی امکان پذیر است را نیز در فیلم هایش نقد کرده است.
وی ادامه داد: مهرجویی همیشه به تاریخ خودش متعهد بوده و با نقد روشنفکران آنان را زیر سوال برده است.
در ادامه دکتر «حاتم قادری» استاد علوم سیاسی دانشگاه تربیت‌مدرس نیز با اشاره به بحث درباره فیلم «گاو» مهرجویی در 40 سال گذشته گفت: زمانی دانشجوی کلاس دکتر عباس میلانی بودم و آن زمان میلانی متمایل به گرایش‌های چپ مائویستی بود و بعدا مشخص شد در فعالیت‌های مسلحانه نیز نقش داشته است. پس از مدتی دستگیر شد ابتدا حکم اعدام گرفت و بعدا به حبس ابد تغییر یافت که این حکم نیز در تحولاتی تعویض شد.
وی افزود: آن زمان (شاید تقریبا دو سال قبل از انقلاب) من گرایش مذهبی داشتم و رابطه میلانی با دانشجویان مذهبی خوب بود و شاید می‌توان از آن جزء معدود اتفاقاتی در سطح دانشگاه ایران یاد کرد که دانشجویان مذهبی یک کلاس با استادی که از لحاظ گرایش سیاسی رقیب بودند، رابطه نسبتا دوستانه و خوبی داشتند.
مولف «اندیشه‌های سیاسی در اسلام در ایران» ادامه داد: به یاد دارم در آن فضای رقابت‌آمیز و در عین حال دوستانه درباره یک فیلم بحث می‌کردیم که نام آن «گاو» بود. در این مجال نمی‌خواهم به این بپردازم که دوستان و دکتر میلانی درباره این فیلم چه نظری داشتند، اما همین قدر بگویم که این فیلم در فضای آن‌روز درباره مساله روشنفکری، فیلم مهمی بود.  
قادری اظهار کرد: درباره برخی از صحنه‌های فیلم گاو بحث می‌کردیم و تصور بر این بود که بعضی اسامی از جمله مش‌اسلام متفکرانه و با دقت انتخاب شده و همچنین نقشی که بر عهده این کاراکتر گذاشته شده بود. این بحث وجود داشت که مش‌حسن و گاوش می‌تواند نمادی از ملت و مش‌اسلام نمادی از روشنفکر متعهد دینی باشد.
وی در بخش دیگری از سخنانش بیان کرد: امروز در کلاس‌های دانشگاه به شکل آزاد ‌کتاب‌های داستایوفسکی را همراه دانشجویان مطالعه می‌کنیم، به طوری که در اردیبهشت کتاب «جنایت و مکافات» را با برخی دانشجویانم خواندیم و در حال حاضر نیز «برادران کارامازوف» را می‌خوانیم و در آینده نیز سایر آثار این نویسنده روس را مطالعه خواهیم کرد.
این منتقد درباره نوع پرسش‌های مطرح شده در کتاب‌های خالق «جنایت و مکافات» عنوان کرد: برخی از شخصیت‌های روشنفکر کتاب‌های داستایوفسکی از جمله برادران کارامازوف به ویژه «ایوان» را در نظر بگیرید، عمیق‌ترین پرسش‌های ممکن را طرح می‌کند که به زیست و وجود آدمی برمی‌گردد. به نظرم می‌توان از این نویسنده روس به عنوان یک نویسنده کلاسیک نام ببریم زیرا به باور من پرسش‌هایی را مطرح کرده که سرحدات انسانی را بررسی می‌کند.
قادری گفت: به تعبیر من داستایوفسکی یک نویسنده سرحدی است نه به عنوان نویسنده‌ای که صرفا مهارت و تبحر دارد که درباره انسان پرسش کند بلکه کسی است که خودش را پرورش داده تا بتواند حرفه‌ای بنویسد و اصولا خودش موجودی سرحدی است. یعنی داستایوفسکی خود موجودی سرحدی است به این معنا که در یک جاهایی سیر می‌کند که عموما مردم عادی به آن تصرف ندارند. در آنجا ممکن است فراز و فرودهای شدید و سهمگینی در روح و روان انسانی پیش بیاید.
وی افزود: بی‌دلیل نیست که می‌بینید برخی از شخصیت‌های داستایوفسکی در عین خشونت و غلیان اعتراض و عصیان، ممکن است همان لحظه روی زمین زانو بزنند و زمین را ببوسند! میل عجیبی که به قتل و خشونت دارند و میل عجیبی که از پرده‌های وجودی انسان از جمله بحث دین، خدا و ... پرسش می‌کنند.
مولف «پراکسیس: اندیشه سیاسی و فعل سیاسی در خاورمیانه» ادامه داد: شخصیت‌های داستایوفسکی پرسش‌هایی مطرح می‌کنند که بعضا پاسخی ندارند یعنی «ایوان» برادران کارامازوف پرسش‌هایش بیش از پاسخ‌هاست. این فضایی است که نویسنده برای ما طراحی می‌کند.
قادری با اشاره به مقایسه شخصیت «ایوان» برادران کارامازوف با فضای روشنفکری ایران قبل از پیروزی انقلاب بیان کرد: وقتی درباره فضای روشنفکری ایران صحبت می‌کنم به همه رگه‌ها و چهره‌های روشنفکری نظر ندارم. عمدتا با آن رگه و چهره‌هایی کار دارم که برای خودشان نقشه راه داشتند. در واقع آنها یک صورتبندی‌های داشتند و تصور می‌کردند که این صورتبندی‌ها در نهایت منجی ایران و فلاکت‌های ایرانی بوده باشد.  
وی افزود: شاید امروز به راحتی بتوانیم صورتبندی روشنفکران دیروز را نقد کنیم. اما حقیقت این است که اگر بخواهیم به تجربه تاریخی، نحوه زیستی که داشتیم و آدم‌هایی که در آن دوره فعال بودند، برگردیم احتمالا نخواهیم توانست آنها را مورد مذمت قرار دهیم. زیرا نزاع‌ها در بیشتر موارد کار را به جایی می‌رساند که تصور بر این می‌شود که در واقع انقلاب باید گره‌گشای معضلات، مشکلات و تنگناها باشد.