بودجه فیلم‌های مستند فاجعه‌بار و خجالت‌آور است
Wednesday, April 19, 2017

فیلم مستند «آثار عجم» در خانه هنرمندان ایران به روی پرده رفت.
به گزارش روابط عمومی خانه هنرمندان ایران، در ادامه برنامه‌های مستند سینماتک خانه هنرمندان ایران که با همکاری انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند برگزار می‌شود سه‌شنبه 29 فروردین مستند «آثار عجم» به کارگردانی حسن نقاشی در تالار استاد شهناز نمایش داده شد. در ادامه نیز فرهاد ورهرام، مینا مشهدی مهدی و پدرام اکبری به نقد و بررسی فیلم نشستند.
در ابتدای این نشست اکبری درباره سوژه فیلم گفت: موضوع این فیلم پرتره، میرزا محمد بصیر حسینی ملقب به «فرصت‌الدوله شیرازی» است که از خانواده‌ای ادیب‌پرور و زرتشتی اواخر دوران قاجار است. او اهل منطق و فلسفه و اهل موسیقی بوده است. کتاب‌های در دهلی هند منتشر شده و برای نمونه به موسیقی و عروض پرداخته است. او تلاش‌های زیادی صرف ثبت و ضبط تاریخ و بعضا جغرافیای جنوب ایران و به‌ویژه خطه فارس کرده است. نخستین تلاش‌های جدی برای ثبت و ضبط تاریخ تخت جمشید توسط او صورت گرفته است. برخی مستشرقین بر این باورند که او نخستین فرد ایرانی بود که توانست از خط میخی رمزگشایی کرده و آن‌را بخواند. دریغا که نتیجه کوشش‌های او گلوله‌ای بود که نثارش کردند. حسن نقاشی کارگردان فیلم موضوع خوبی برای فیلم انتخاب کرده و در حد توان نیز پردازش خوبی از آن داشته است.
در ادامه مشهدی مهدی درباره روند تولید این مستند گفت: اولین بارقه‌های تولید این فیلم مستند، نامه فرصت‌الدوله به خسرو شاه جهان، یکی از تجار نامی زرتشتی در شهر یزد، بود و این ایده از فیلم «شاه جهان» به ذهن حسن نقاشی رسید. فرصت در آن نامه از شاه جهان برای چاپ کتابش درخواست کمک می‌کند. به جز این نامه، مطالب و مستندانی که بتوان در این فیلم به نمایش درآورد، بسیار اندک بود و حتی مرکز شیرازشناسی هم هیچ مدرک و سندی از فرصت‌الدوله در اختیار نداشت. در واقع فیلم از هیچ ساخته شده است و اگر نقصی در این فیلم باشد، بضاعت و دانش ما در همین اندازه بوده است. باید بگویم این شخصیت در شیراز خیلی مهجور باقی مانده است. در نهایت به مدد عکس‌های آلبوم‌خانه کاخ گلستان و خریداری بخشی از تصاویر از یک مجموعه‌دار شخصی در شیراز فیلم را ساختیم و در آن به کتاب‌های فرصت‌الدوله نیز استناد کردیم.
پس از آن ورهرام درباره عملکرد حسن نقاشی گفت: در سال‌های بعد از انقلاب شاید تنها یک مستندساز داریم که تمرکز خود را صرفا بر یک نوع فیلم مستند قرار داده است، و او حسن نقاشی است که بر فرهنگ منطقه مرکزی ایران یعنی یزد متمرکز شده است. اگر کارهای او را بررسی کنیم به‌وضوح شاهد رشد او در ساخت این مستندها هستیم. این شکل از مستندسازی یک زندگی یا تاریخ مبتنی بر آرشیوها تا پیش از انقلاب به‌ندرت قابل مشاهده است. الان حدود 20 سال است که برخی مستندسازان ما وارد این عرصه شده و دست به واکاوی برخی موضوعات تاریخی، جغرافیایی و باستان‌شناسی می‌زنند. چنین کاری بسیار دشوار است و فیلم‌های تولیدی به این شکل، بسیار ارزشمندتر از فیلم‌های اجتماعی است که ساخته می‌شود و در حد یک خبر روزنامه‌ای هستند. به‌ندرت فیلم‌هایی اجتماعی ساخته می‌شوند که به دلیل تحقیق آنها بتوان پس از چند سال به آنها رجوع کرد. اما در عرصه مستندهای آرشیوی، کسانی مانند نقاشی، عطارپور و.. آثار ارزشمندی خلق کرده‌اند.
این مستندساز پیشکسوت ادامه داد: در خلق این آثار آرشیوی شاهد بازگشت کارگردانان به فرهنگ ایران هستند؛ پیش از این یکبار در دوران اواخر مشروطه و حکومت رضاشاه روشنفکران، شعرا و نویسندگان چنین رجعتی به گذشته داشته‌اند که موجب یک شکوفایی در شناخت گذشته باستانی به‌وجود می‌آید. ویژگی مهم کسی مثل حسن نقاشی در این عرصه، تلاش و دقت بالای اوست که تحقیق فیلم را بی‌نقص می‌کند.
وی در پایان صحبت‌هایش گفت: یکی از مشکلات تهیه‌کنندگان و کارگردانان با مراکز مربوط به میراث فرهنگی این است که اساسا امکان ورود به برخی مراکز وجود ندارد. در دولت دهم برای ورود به تخت جمشید و تنها برای یک روز، هزینه‌ای معادل 1 میلیون تومان از ما طلب می‌شد. میراث فرهنگی پیشاپیش به ما می‌گوید مقداری از راش‌های خود را باید به ما بدهید. چرا؟ میراث فرهنگی که متعلق به شخص مدیر یا وزیر نیست که با آن چنین برخوردی می‌شود. برخی از مدیران فرهنگی ما اساسا درکی از ارزش چنین فیلم‌های مستندی ندارند، اگرچه وقتی با تمام سختی‌ها تولید شدند آن‌را به‌عنوان سند افتخار خود زیر بغل زده و این طرف و آن طرف می‌برند. بودجه فیلم‌های مستند واقعا فاجعه‌بار و خجالت‌آور است. متاسفانه پولی که باید صرف ساخت چنین مستندهایی شود، به جیب جشنواره‌ها می‌رود که یک کار بیهوده است. در حالی‌که اگر خیال مستندساز از بابت هزینه‌ها راحت باشد، مستندهایی به مراتب بهتر و با تمرکز بالاتر در زمان کمتر تولید خواهند شد.
این فیلم به گوشه‌هایی از زندگی فرصت‌الدوله شیرازی شاعر، نقاش، باستان‌شناس و مورخ نامی عهد قاجار می‌پردازد، که از او کتاب‌هایی چند در حوزه‌ی باستان‌شناسی، موسیقی و نجوم به یادگار مانده است، اما سرآمد آثارش کتاب معروف «آثار عجم» است که به معرفی علمی آثار تاریخی به جا مانده از عهد هخامنشی و دوره‌های اشکانی و ساسانی و برخی بناهای پس از اسلام در گستره‌ی فارس پرداخته است. فرصت در این کتاب برای نخستین بار خطوط میخی کتیبه‌های هخامنشی را باز خوانی می‌کند. از این‌رو، برخی از صاحب‌نظران او را اولین ایرانی می‌دانند که به مدد تجربه و مطالعه بسیار، موفق به کشف نظراتی جدید در حوزه باستان‌شناسی شده است.
زندگی فرصت شیرازی با این کتاب پیوندی عمیق دارد؛ چراکه او حدود سی سال از زندگی پر فراز و نشیب خود را صرف تدوین و گرداوری و چاپ این کتاب کرده است. فرصت الدوله شیرازی در اول آبان ۱۲۹۹ شمسی در شصت و نه سالگی در خانه شخصی خود در شیراز، چشم از جهان فرو بست و در آرامگاه حافظ شیرازی و در جوار این شاعر بلندپایه به خاک سپرده شد. گفتنی است که به‌رغم تلاش‌های بی‌سرانجام فرصت‌الدوله برای چاپ این کتاب در زمان حیاتش، پانزده سال بعد از وفات او کتاب «آثار عجم» مورد توجه ایرانشناسان واقع شد و در شمارگان بالا به چاپ رسید.